Từ khi còn nhỏ, mình hay nghe người lớn bảo rằng: “Trời nắng nóng thì ăn trái cây cho mát.” hay “Trời lạnh thì uống một ly trà gừng cho ấm bụng.” Khi ấy, mình chưa thực sự hiểu về khái niệm “nóng” hay “lạnh” của các món ăn cho lắm. Cho đến khi tìm hiểu về Âm Dương Ngũ Hành trong ẩm thực Việt, mình mới vỡ lẽ ý nghĩa đằng sau những câu nói ấy.
1. Tìm hiểu Âm Dương Ngũ Hành trong ẩm thực Việt
Trước tiên, mình giới thiệu sơ cho bạn về khái niệm của từng triết lý. Âm và Dương là hai thực thể đối lập nhau, không tồn tại độc lập mà luôn song hành và tác động lẫn nhau (Ví dụ: ngày và đêm, sáng và tối,…). Ngũ Hành bao gồm năm hành tố cơ bản: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa và Thổ.
Một điều bất ngờ là, hầu hết các món ăn Việt Nam đều thể hiện rõ sự vận dụng triết lý Âm Dương Ngũ Hành. Người Việt luôn chú trọng ba sự cân bằng: Sự hài hòa Âm Dương trong món ăn, cân bằng Âm Dương trong cơ thể và cân bằng Âm Dương giữa con người với tự nhiên.
Để hiểu rõ hơn, mình mời bạn đọc tiếp phần sau nhé! Nói thật với bạn là khi viết chủ đề này, mình thực sự cảm thấy rất khó. Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng và đảm bảo thông tin chính xác, mình mới dám chia sẻ trên blog huynhngoc.com. Tuy nhiên, nếu có bất cứ góp ý nào, bạn có thể bình luận ở bên dưới hoặc nhắn tin trực tiếp qua Facebook của mình nhé!
Đọc thêm:
Bạn biết gì về lịch sử của mì Quảng?
Khám phá 10 món ăn thời bao cấp của Việt Nam
Ấn tượng với 10 món ăn Việt Nam được thế giới vinh danh
2. Sự hài hòa Âm Dương trong món ăn
Âm Dương Ngũ Hành trong ẩm thực Việt thể hiện rõ qua cách người Việt phân loại thức ăn dựa trên thuyết Ngũ hành: Tính hàn (lạnh, âm nhiều, hành Thủy), tính nhiệt (nóng, dương nhiều, hành Hỏa), tính ôn (ấm, dương ít, hành Mộc), tính lương (mát, âm ít, hành Kim) hay tính bình (trung tính, hành Thổ).
Mình sẽ lấy ví dụ để bạn dễ hiểu hơn nhé. Các món ăn và thức uống có tính hàn có thể kể đến canh rong biển, nước rau má hay nước dừa. Rượu nếp, ớt, sầu riêng, trà gừng mang tính nhiệt. Thịt kho gừng, phở bò, súp gà thuộc tính ôn. Trong khi đó nước mía, canh rau dền, canh khổ qua nhồi thịt, sữa đậu nành có tính lương. Cơm trắng, khoai lang luộc hay trứng gà luộc mà chúng ta ăn thường ngày lại thuộc tính bình.
Bên cạnh đó, Âm Dương Ngũ Hành trong ẩm thực Việt còn thể hiện qua mùi vị như sau: Mộc – vị chua, Hỏa – vị đắng , Thổ – vị ngọt, Kim – vị cay, Thủy – vị mặn.
Trong quá trình chế biến, người Việt luôn tuân thủ nguyên tắc cân bằng âm dương. Chẳng hạn như thịt vịt là loại thực phẩm có tính hàn (âm) thường được kết hợp với gừng có tính nhiệt (dương). Gừng sẽ trung hòa tính hàn của thịt vịt, làm cho món ăn trở nên ấm bụng và dễ tiêu hơn.
Lúc bấy giờ, mình mới hiểu lý do tại sao mỗi lần nấu canh chua, mẹ hay bảo mình cho thêm các loại rau, ngò, dứa,… Vốn dĩ các loại cá có tính hàn (âm) nên kết hợp với các loại rau, ngò có tính nhiệt (dương) để trung hòa âm dương với nhau.
Càng tìm hiểu sâu hơn về ẩm thực, mình càng ngưỡng mộ sự sáng tạo tài tình trong cách chế biến của người Việt ta. Ngoài ứng dụng Âm Dương Ngũ Hành, mình còn ấn tượng cách người Việt biến tấu món bánh baguette vốn chỉ dành cho giới thượng lưu, trở thành món bánh mì phổ biến ngày nay. Bạn có thể tham khảo thêm tại: Khám phá lịch sử của bánh mì Việt Nam.
3. Sự cân bằng Âm Dương trong cơ thể
Từ rất lâu, người Việt luôn cho rằng thức ăn không chỉ để nuôi sống con người, mà còn là vị thuốc giúp phòng và chữa bệnh. Theo quan niệm của người xưa, khi sự cân bằng giữa âm và dương bị mất đi, cơ thể sẽ phát sinh bệnh tật. Khi ấy, thức ăn là vị thuốc để điều chỉnh lại sự cân bằng đó và phục hồi sức khỏe.
Chẳng hạn như bạn bị lở miệng, nhiệt miệng, táo bón, da nổi mẩn đỏ, nóng trong…. Đó là dấu hiệu cho thấy tính Dương đang lấn át trong cơ thể. Chính vì thể, người ta thường tìm đển các món có tính Âm để làm mát như canh rau má, nước ép, chè đậu xanh, chè hạt sen,…
Hoặc khi bạn bị cảm lạnh, đó có thể là dấu hiệu của Âm khí thịnh (hoặc có thể nói là Dương khí suy yếu). Do đó, ta cần bổ sung các thực phẩm có tính Dương để làm ấm cơ thể như trà gừng, cháo sườn non hầm tiêu,… Bây giờ, mình mới hiểu tại sao mỗi khi bị cảm thì uống nước chanh nóng, hay mỗi khi bị táo bón thì ta hay ăn những món như trứng lộn, chuối,… để làm mát cơ thể rồi.
4. Sự cân bằng Âm Dương giữa con người và môi trường
Người Việt còn có thói quen ăn uống phù hợp với vùng khí hậu và theo mùa. Vào mùa hè, thời tiết cực kỳ nóng bức (Nhiệt, hành Hỏa), nên người Việt ta thường ưa chuộng các món ăn có tính mát (hành Thủy) hoặc vị chua để giải nhiệt. Ngược lại vào mùa đông lạnh (tính hàn), họ lại chế biến các món xào, rán, kho để tăng nhiệt và giữ ấm cơ thể.
Vào mùa hè oi bức và cơ thể dễ mất nước, mẹ mình thường chọn nấu những món ăn có tính mát để giải nhiệt: Canh chua cá lóc, nước ép rau má, chè đậu xanh,… Ngược lại, vào mùa đông, mẹ mình thường nấu món thịt kho tàu, cá kho tộ hay lẩu để làm ấm cơ thể.
Trước đây, mình chỉ nghe theo người lớn rằng cái gì tốt thì ăn, vào mùa nào thì ăn món nấy. Nhưng càng lớn, mình càng khám phá ra sự kỳ diệu trong từng món ăn, cũng như bất ngờ trước những điều thú vị về triết lý Âm Dương Ngũ Hành trong ẩm thực Việt Nam.
